به گزارش برگزیده، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، پنجشنبه در تروت سوشال نوشت که «روزهای نیاز به توافق با ایران گذشته است» و آمریکا «پول‌های صدها میلیارد دلاری» ایران و «تنگه» را در اختیار دارد. او همزمان از معاونش جی دی ونس خواست توجه کامل خود را به «فساد و جرم در شهرها و ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها» معطوف کند.
این پیام درست پس از گزارش‌هایی منتشر شد که ونس، که در ماه‌های گذشته نقش اصلی را در تلاش برای بازگشایی مذاکرات داشت، در حال بررسی دیدار رودررو با یک مقام ارشد امنیتی ایران بود. روزنامه وال‌استریت‌ژورنال گزارش داده بود ترامپ پیش‌تر به مشاوران و طرف‌های خارجی گفته بود که با بازگشایی مذاکرات از سوی ونس موافق است.
به نظر می‌رسد تازه‌ترین اقدام ترامپ صرفاً یک تغییر لحن نیست؛ کنار گذاشتن یک مسیر دیپلماتیک است که ظاهراً تا آستانه گفت‌وگوی مستقیم پیش رفته بود.
سیاست «نه جنگ، نه صلح»
تحلیلگران وضعیت فعلی را نه صلح و نه جنگ تمام‌عیار، بلکه یک «تعادل شکننده» می‌دانند. آمریکا محاصره بنادر ایران و تحریم‌ها را ادامه می‌دهد و در عین حال تلاش می‌کند تنگه هرمز را برای عبور کشتی‌ها، از جمله محموله‌های نفت، باز نگه دارد.
علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، به الجزیره گفت تعادل کنونی «ذاتاً ناپایدار» است. به بیان دیگر، غیاب جنگ لزوماً به معنای پایان بحران نیست؛ ممکن است صرفاً مرحله‌ای پیش از تشدید دوباره باشد.
ترامپ در هفته گذشته نیز گفته بود جنگ «عملاً تمام شده» و عملیات نظامی جدید «چندان ضروری» به نظر نمی‌رسد؛ اما همزمان تأکید کرد آمریکا «آماده و مسلح» است. این ترکیب از زبان، هم برای جلوگیری از تشدید فوری و هم برای حفظ تهدید نظامی طراحی شده است.
چرا ترامپ عقب نشست؟
دلیل احتمالی اول، هزینه سیاسی جنگ است. ونس پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره، علناً گفته بود «دلیل باخت ما جنگ بود» و ترامپ نیز پیش از انتخابات بارها از امکان رسیدن به توافق سخن گفته بود.
دلیل دوم، اختلاف درونی در تیم امنیتی واشنگتن است. گزارش‌ها حاکی‌اند مارکو روبیو، وزیر خارجه، فشار اقتصادی را راهبرد موثر می‌داند، در حالی که ونس از مذاکره و توافق حمایت می‌کرد. تصمیم ترامپ به نفع جبهه فشار حداکثری و علیه جبهه دیپلماسی تفسیر شده است.
دلیل سوم، محاسبه انتخاباتی و داخلی است. ترامپ با فرستادن ونس به سمت پرونده «فساد و جرم» در ایالت‌ها و شهرهای دموکرات، هم پرونده ایران را از دست ونس خارج می‌کند و هم معاونش را به مأموریتی داخلی و سیاسی‌تر می‌سپارد.
با شکست ایده مذاکره، حامیان جنگ بار دیگر تقویت شدند
ونس در چند ماه گذشته از منتقد جنگ به مذاکره‌کننده ارشد تبدیل شده بود. او نامه‌ای به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، برای ازسرگیری گفت‌وگوها فرستاده و طبق گزارش‌ها تقریباً روزانه با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر قطر، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در تماس بوده است.
تهران واکنش چندان مثبتی به ایده‌های جدید مذاکراتی آمریکا نشان نداد و بار دیگر بر خواسته‌های اصولی پیشین خود پافشاری کرد.
اکنون ترامپ او را از همان پرونده‌ای کنار می‌گذارد که ونس خودش آن را عامل آسیب سیاسی به حزب جمهوری‌خواه می‌دانست. این می‌تواند هم نشانه‌ای از اختلاف میان ترامپ و ونس باشد و هم تلاشی برای جلوگیری از تبدیل‌شدن جنگ ایران به مسئله‌ای که تماماً به نام معاون رئیس‌جمهور گره بخورد.
تهران چه می‌خواهد؟
ایران پیام ترامپ را در شرایطی دریافت کرد که خودش بر موضع سختگیرانه‌ای ایستاده است. به نظر می‌رسد برای تهران تفاوتی نمی‌کند که چه کسی مامور مذاکرات باشد. مقامات ایرانی گفته‌اند تا زمانی که «هفت شرط» تهران پذیرفته نشود، درباره شکل و دستور کار مذاکرات تصمیم نخواهند گرفت.
محسن رضایی همچنین گزارش‌های مربوط به مذاکره یا دیدار احتمالی در قطر را «دروغ» خواند و گفت ایران در حال حاضر با آمریکا مذاکره نمی‌کند. تهران این گزارش‌ها را تلاشی برای کاهش فشار اقتصادی و پایین آوردن قیمت نفت توصیف کرده است.
از منظر تهران، پیام ترامپ نه یک امتیاز، بلکه ادامه‌ی همان مناقشه است: آمریکا می‌خواهد بدون پذیرش خواسته‌های ایران، فشار را حفظ کند؛ ایران نیز می‌خواهد بدون امتیازدهی سیاسی، از وضعیت موجود عبور کند.
هزینه‌های ادامه بن‌بست
بزرگ‌ترین هزینه این سیاست، ماندگاری بحران انرژی است. جنگ از اسفند سال گذشته آغاز شد و به نا امنی گسترده در تنگه هرمز انجامید، در طول ماه‌های گذشته به افزایش شدید قیمت سوخت در جهان دامن زده‌است؛ هرچند آمریکا مدعی است بخش بزرگی از تنگه را دوباره باز کرده، اما نگرانی بازارها از تکرار اختلال باقی است.
هزینه دوم، تضعیف چارچوب دیپلماتیک است. اگر واشنگتن اعلام کند «نیازی به توافق نیست»، انگیزه ایران برای امتیازدادن یا پذیرش سازوکارهای نظارتی کاهش می‌یابد؛ در همان حال، متحدان منطقه‌ای آمریکا نیز با ابهام بیشتری درباره مسیر آینده مواجه می‌شوند.
هزینه سوم، خطر فرسایشی‌شدن جنگ است. الکس وطن‌خواه، پژوهشگر اندیشکده موسسه خاورمیانه، هشدار داده که اگر واشنگتن وضعیت را رها کند، قیمت انرژی بالا می‌ماند و کشورهای خلیج فارس و دیگر بازیگران ناچار می‌شوند مستقلاً با ایران کنار بیایند.
وضعیت فعلی میان ایران و آمریکا را نمی‌توان پایان جنگ یا آغاز صلح دانست. این وضعیت بیشتر شبیه یک «بن‌بست مدیریت‌شده» است: واشنگتن فشار اقتصادی و کنترل بخشی از مسیر دریایی را حفظ می‌کند، اما هم از جنگ گسترده فاصله می‌گیرد و هم از توافق جدی عقب می‌نشیند.
ترامپ با اعلام اینکه «آمریکا دیگر به توافق با ایران نیاز ندارد» و فرمان به ونس برای تمرکز بر مسائل داخلی، عملاً مسیر دیپلماسی فعال را متوقف کرد. این تصمیم نه پایان بحران، بلکه تثبیت یک وضعیت شکننده است که در هر لحظه می‌تواند به تشدید یا به بازگشت دیپلماسی تغییر کند.
سناریوهای پیش رو
استمرار وضع موجود: محتمل‌ترین سناریو، ادامه وضع موجود است. در این حالت، آمریکا محاصره بنادر ایران و تحریم‌ها را حفظ می‌کند و در عین حال از عملیات نظامی گسترده پرهیز می‌کند. ایران نیز از امتیازدهی سیاسی خودداری می‌کند و بر مواضع سختگیرانه خود پافشاری می‌کند. ترامپ با اعلام اینکه «روزهای نیاز به توافق با ایران گذشته است»، عملاً فشار اقتصادی و کنترل دریایی را جایگزین دیپلماسی کرده است. او تأکید می‌کند آمریکا «پول‌های صدها میلیارد دلاری» ایران و «تنگه» را در اختیار دارد. پیامد اصلی این مسیر، ماندگاری بحران انرژی و تداوم فشار بر بازارهای جهانی است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر واشنگتن وضعیت را رها کند، قیمت جهانی انرژی بالا می‌ماند و کشورهای خلیج فارس و سایر بازیگران ناچار می‌شوند خودشان با ایران کنار بیایند.
بازگشت به میز مذاکره: این سناریو در صورتی محقق می‌شود که فشار داخلی بر ترامپ افزایش یابد یا هزینه‌های اقتصادی جنگ بیش از حد تحمل شود. ونس پیش‌تر نامه‌ای به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، برای ازسرگیری گفت‌وگوها فرستاده و از طریق میانجی‌های قطر و پاکستان برای بازگشایی مذاکرات تلاش کرده بود. اگر ترامپ تحت فشار قرار گیرد، ممکن است ونس را دوباره به پرونده بازگرداند یا دست‌کم اجازه دهد مذاکرات غیررسمی ادامه یابد. گزارش‌ها حاکی‌اند ونس در حال بررسی دیدار رودررو با یک مقام ارشد امنیتی ایران بود. اما این مسیر نیازمند امتیاز متقابل است؛ چیزی که در فضای فعلی، نه واشنگتن و نه تهران چندان تمایلی به آن نشان نمی‌دهند.
تشدید نظامی: این سناریو کمتر محتمل است، اما خطرناک‌ترین گزینه است. اگر یک حادثه، حمله یا خطای محاسباتی رخ دهد، جنگ می‌تواند دوباره گسترش یابد. ترامپ گفته بود آمریکا «آماده و مسلح» است، اما همزمان تأکید کرده که عملیات نظامی جدید «چندان ضروری» نیست. این ترکیب از زبان، هم برای جلوگیری از تشدید فوری و هم برای حفظ تهدید نظامی طراحی شده است. با این حال، خطر بروز حادثه یا خطای محاسباتی همیشه وجود دارد و می‌تواند وضعیت را به سرعت تغییر دهد. تحلیلگران هشدار می‌دهند که تعادل کنونی «ذاتاً ناپایدار» است و ممکن است صرفاً مرحله‌ای پیش از تشدید دوباره باشد.
توافق حداقلی: این سناریو در صورت فشار اقتصادی شدیدتر یا تغییر در محاسبات سیاسی هر دو طرف ممکن است رخ دهد. توافق حداقلی می‌تواند شامل آتش‌بس یا کاهش تنش باشد، بدون حل کامل اختلافات بنیادین. چنین توافقی می‌تواند فشار بر بازار انرژی را کاهش دهد، اما مسئله هسته‌ای ایران و اختلافات سیاسی عمیق‌تر را حل نمی‌کند. به بیان دیگر، این توافق بیشتر «مدیریت بحران» است تا «حل بحران».
تصمیم ترامپ برای کنار گذاشتن ونس از پرونده ایران، بیشتر از آنکه نشانه پایان جنگ باشد، نشانه انتخاب «بن‌بست مدیریت‌شده» است. واشنگتن ترجیح می‌دهد به جای توافق یا جنگ تمام‌عیار، فشار اقتصادی و کنترل دریایی را حفظ کند؛ اما این راهبرد پایدار نیست، چون هم تهران را از مذاکره دور می‌کند و هم هزینه‌های انرژی و امنیتی را برای منطقه و بازار جهانی بالا نگه می‌دارد.
