به گزارش برگزیده اقتصاد ایران در بیش از شش دهه گذشته، مسیر پرفرازونشیبی را از رشدهای دورقمی و تورم پایین تا دوره‌های رکود، بی‌ثباتی ارزی و تورم‌های مزمن طی کرده است. در دهه ۴۰، میانگین رشد اقتصادی به حدود ۱۱.۴ درصد می‌رسید و تورم در سطح ۱.۶ درصد قرار داشت؛ اما در دهه‌های بعد، به‌تدریج فاصله میان ظرفیت رشد اقتصاد و فشار تورمی بیشتر شد. اکنون در سال ۱۴۰۵، با ثبت رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصدی در بهار و تورم سالانه ۷۳.۶ درصدی در پایان شهریور، پرسش اصلی این است که اقتصاد ایران چگونه از دوره رشد بالا و تورم پایین به یکی از دشوارترین وضعیت‌های رکود تورمی چند دهه اخیر رسیده است.
اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ با همزمانی تورم بی‌سابقه و افت شدید رشد اقتصادی، وارد یکی از دشوارترین دوره‌های رکود تورمی در چند دهه اخیر شده است. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم سالانه تا پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده و رشد اقتصادی در بهار امسال منفی ۱۰.۱ درصد اعلام شده است. مقایسه این ارقام با عملکرد اقتصاد ایران از دهه ۴۰ تاکنون نشان می‌دهد که اگرچه کشور پیش‌تر نیز رکودهای عمیق و تورم‌های بالا را تجربه کرده، شدت همزمانی این دو شاخص در شرایط فعلی کم‌سابقه است.
در دهه ۴۰، اقتصاد ایران ترکیبی متفاوت از رشد بالا و تورم پایین داشت؛ میانگین رشد اقتصادی به حدود ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم به ۱.۶ درصد می‌رسید. اما در دهه ۵۰، با کاهش رشد، تحولات سیاسی و آغاز بحران‌های اقتصادی، میانگین رشد به حدود یک درصد افت کرد و میانگین تورم به ۱۳.۵ درصد افزایش یافت.
دهه ۶۰ تحت تأثیر جنگ هشت‌ساله و محدودیت‌های اقتصادی قرار داشت. میانگین رشد اقتصادی این دهه حدود ۲.۷ درصد و میانگین تورم ۱۸.۱ درصد بود. اقتصاد در برخی سال‌ها افت شدیدی را تجربه کرد؛ از جمله در سال ۱۳۵۹ که رشد اقتصادی به منفی ۲۱.۶ درصد رسید. با این حال، تورم آن دوره همچنان فاصله زیادی با سطح فعلی داشت.
در دهه ۷۰، اقتصاد پس از جنگ وارد دوره بازسازی و تغییر سیاست‌های اقتصادی شد. میانگین رشد اقتصادی به ۵.۳ درصد رسید، اما میانگین تورم نیز حدود ۲۴.۴ درصد بود. تورم در سال ۱۳۷۴ به ۴۹.۴ درصد رسید که تا سال‌ها یکی از بالاترین نرخ‌های تورم ثبت‌شده پس از انقلاب محسوب می‌شد.
دهه ۸۰ از نظر ترکیب رشد و تورم، دوره‌ای نسبتاً باثبات‌تر بود. میانگین رشد اقتصادی حدود ۵.۳ درصد و میانگین تورم ۱۴.۷ درصد ثبت شد. با این حال، این وضعیت در دهه ۹۰ تداوم نیافت. تحریم‌ها، شوک‌های ارزی و خروج آمریکا از برجام، رشد اقتصادی را تضعیف کرد و میانگین رشد به حدود ۱.۱ درصد رسید؛ درحالی‌که میانگین تورم به ۲۵.۲ درصد افزایش یافت.
در چهار سال نخست دهه ۱۴۰۰، اقتصاد ایران دوباره رشد مثبت را تجربه کرد و میانگین رشد سالانه در فاصله ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به حدود ۴.۴ درصد رسید. با این حال، تورم مهار نشد و در سال ۱۴۰۱ به ۵۳.۱ درصد رسید. در سال ۱۴۰۴، بر اساس برآورد بانک مرکزی، رشد اقتصادی به منفی ۲.۸ درصد کاهش یافت و در بهار ۱۴۰۵ افت رشد به منفی ۱۰.۱ درصد رسید؛ همزمان، تورم سالانه در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد افزایش پیدا کرد.
مقایسه روند چند دهه اخیر نشان می‌دهد اقتصاد ایران به‌تدریج از دوره رشد بالا و تورم پایین فاصله گرفته و با مشکلات ساختاری رشد پایین، تورم مزمن و بی‌ثباتی ارزی مواجه شده است. هرچند این مسیر همواره یکسان نبوده و دهه ۸۰ نمونه‌ای از بهبود نسبی عملکرد اقتصادی به شمار می‌رود، شرایط سال ۱۴۰۵ از نظر همزمانی تورم بسیار بالا و رشد منفی شدید، وضعیتی متمایز ایجاد کرده است.
مهم‌ترین ویژگی اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵، صرفاً افزایش تورم یا کاهش رشد اقتصادی نیست، بلکه وقوع همزمان این دو بحران است. تجربه دهه‌های گذشته نشان می‌دهد رکودهای عمیق و تورم‌های بالا پیش‌تر نیز رخ داده‌اند، اما ترکیب رشد اقتصادی منفی ۱۰.۱ درصدی با تورم سالانه ۷۳.۶ درصدی، اقتصاد کشور را در یکی از دشوارترین وضعیت‌های رکود تورمی چند دهه اخیر قرار داده است.
متن کامل این گزارش به همراه جدول آن را در این‌جا می‌توانید ببینید.
۲۲۳۲۲۹
