الهه جعفرزاده: در ایران بخش مهمی از اطلاعرسانی مستقیم وزارت بهداشت به شهروندان هنوز بر پیامک استوار است؛ پیامهایی که تعداد آنها محدود است و حتی گاهی پیش از دیدهشدن به پوشه اسپم یا هرزنامه تلفن همراه منتقل میشوند. اما تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد اطلاعرسانی سلامت عمومی در سالهای اخیر از مدلSend to All یا «یک پیامک برای همه» فاصله گرفته و به سمت شبکهای از کانالهای ارتباطی حرکت کرده است؛ شبکهای که پیامک، اپلیکیشن رسمی، اعلان روی صفحه تلفن همراه، شبکههای اجتماعی، رسانهها و حتی سامانههای هشدار اضطراری را کنار یکدیگر قرار میدهد.
یک تفاوت اساسی؛ هر پیام سلامتی «هشدار اضطراری» نیست
نخست باید میان دو نوع اطلاعرسانی تفاوت گذاشت. توصیه درباره واکسیناسیون، غربالگری، تغذیه یا پیشگیری از بیماری با هشداری درباره یک خطر فوری سلامت عمومی یکسان نیست. در بسیاری از کشورها، کانال ارسال پیام نیز بر اساس همین درجه فوریت انتخاب میشود.
برای اطلاعرسانیهای عادی، پیامک همچنان حذف نشده است؛ اما اغلب تنها یکی از ابزارهاست. در مقابل، اگر جان مردم در معرض خطر فوری باشد، کشورها به سامانههایی متوسل میشوند که پیام را مستقیماً روی صفحه تلفن همراه ظاهر میکنند و حتی میتوانند دستگاه را به صدا و لرزش درآورند.
سازمان جهانی بهداشت نیز در سیاستهای ارتباطی خود تأکید میکند که اطلاعرسانی در حوزه سلامت باید «قابل اعتماد، بهموقع، قابل فهم و قابل اقدام» باشد و کشورها نباید تنها به انتشار یکطرفه اطلاعات اکتفا کنند؛ رصد شایعات، دریافت بازخورد جامعه و انتخاب کانالی که مخاطبان واقعاً از آن استفاده میکنند نیز بخشی از نظام ارتباطات سلامت محسوب میشود.
همچنین بخوانید:
وقتی توصیههای سلامت سر از اسپم درمیآورند؛ پیامکهای مهم وزارت بهداشت در هرزنامه/ V.behdasht را بهعنوان پیامک مورد اعتماد ثبت کنید
بریتانیا؛ پیام داخل اپلیکیشن، پیامک بهعنوان مسیر پشتیبان
در نظام سلامت بریتانیا، NHS App به یکی از مسیرهای رسمی ارتباط با بیماران تبدیل شده است. مراکز درمانی میتوانند پیام را در این اپلیکیشن ارسال کنند و کاربر از طریق Push Notification از دریافت آن مطلع شود.
نکته قابل توجه آن است که اگر فرد اعلانهای اپلیکیشن را فعال نکرده باشد، در برخی موارد پیامک بهعنوان مسیر پشتیبان برای اطلاعدادن به او ارسال میشود تا وارد اپلیکیشن شود و پیام اصلی را بخواند. NHS حتی پیامها را به «زمانحساس» و «غیرزمانحساس» تقسیم کرده و برای مواردی که نیاز به اقدام فوری دارند، تماس تلفنی را توصیه میکند.
اما در خطرهای جانی، سازوکار دیگری وارد عمل میشود. سامانه Emergency Alerts بریتانیا از فناوری Cell Broadcast استفاده میکند. به این ترتیب لازم نیست دولت شماره تلفن شهروندان را در اختیار داشته باشد؛ دکلهای مخابراتی پیام را برای گوشیهای سازگار حاضر در منطقه خطر پخش میکنند. پیام روی صفحه ظاهر میشود و تلفن حدود ۱۰ ثانیه با صدایی شبیه آژیر و لرزش توجه کاربر را جلب میکند؛ حتی نیازی به نصب اپلیکیشن یا ثبتنام نیز نیست.
دولت بریتانیا هنگام راهاندازی سامانه اعلام کرد این فناوری قابلیت دسترسی سریع به نزدیک ۹۰ درصد تلفنهای همراه در یک محدوده مشخص را دارد.
استرالیا؛ هشدار سلامت عمومی با صدای آژیر
استرالیا نیز در حال عبور به مرحله تازهای است. دولت این کشور در ژوئیه ۲۰۲۶ آزمایش سراسری سامانه جدید AusAlert را انجام داد و اعلام کرده راهاندازی رسمی آن برای اکتبر ۲۰۲۶ برنامهریزی شده است. این سامانه علاوه بر آتشسوزی، سیل، طوفان و حوادث امنیتی، برای اورژانسهای سلامت عمومی نیز طراحی شده است.
پیام AusAlert روی تلفن همراه، تبلت و برخی ساعتهای هوشمند سازگار ظاهر میشود؛ دستگاه برای حدود ۱۰ ثانیه میلرزد و صدایی شبیه آژیر پخش میکند. دولت برای آشنایی مردم با نحوه کار سامانه پیش از راهاندازی رسمی، یک آزمایش ملی برگزار کرد و برای سالمندان، افراد دارای معلولیت، جوامع بومی و گروههای چندفرهنگی نیز محتوای آموزشی ویژه تهیه شد.
همزمان، اطلاعرسانی عادی سلامت در استرالیا همچنان چندکاناله است. برای نمونه، دولت در سال ۲۰۲۶ برای معرفی سرویس جدید ۱۸۰۰MEDICARE تنها به پیامک یا یک وبسایت اکتفا نکرد و کمپین آن را از تلویزیون، شبکههای اجتماعی، ویدئوی دیجیتال، رسانههای چاپی، تبلیغات محیطی و موتورهای جستوجو منتشر کرد؛ نمونهای از همان رویکردی که پیام سلامت را در چند نقطه مختلف مقابل چشم مخاطب قرار میدهد.
آمریکا و کانادا؛ یک پیام، چند مسیر انتشار
در آمریکا، FEMA سامانهای به نام IPAWS را مدیریت میکند که یک هشدار واحد را میتواند از مسیرهای مختلف از جمله Wireless Emergency Alerts روی تلفن همراه، رادیو، تلویزیون و دیگر شبکههای هشدار منتشر کند. اهمیت این ساختار در آن است که اطلاعرسانی به یک شرکت مخابراتی یا یک اپلیکیشن وابسته نیست. کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا نیز در ژوئن ۲۰۲۶ اعلام کرد در حال بازنگری سامانههای هشدار برای افزایش دقت جغرافیایی، امنیت و اعتماد عمومی است.
کانادا نیز با سامانه Alert Ready هشدارهای فوری و بالقوه نجاتبخش را همزمان از تلویزیون و رادیو و بهصورت اعلان روی تلفن همراه منتشر میکند؛ بهگونهای که در شرایط اضطراری، پیام میتواند برنامه عادی رسانه را قطع کرده و مستقیماً توجه مخاطب را جلب کند.
سنگاپور؛ حتی نام فرستنده هم بخشی از اعتمادسازی است
تجربه سنگاپور از زاویه دیگری قابل توجه است. از ژوئیه ۲۰۲۴ همه وزارتخانهها و سازمانهای دولتی این کشور برای ارسال پیامک از یک Sender ID واحد به نام gov.sg استفاده میکنند. هدف آن است که مردم راحتتر پیام واقعی دولت را از پیامهای جعلی تشخیص دهند. دولت در کنار SMS، کانالهای رسمی واتساپ، تلگرام و شبکههای اجتماعی را نیز برای انتشار عمومی اطلاعات بهکار میگیرد.
این موضوع از یک مسئله اساسی پرده برمیدارد: دیدهشدن پیام فقط به فناوری مربوط نیست؛ اعتماد به فرستنده نیز اهمیت دارد. اگر شهروند نداند پیام واقعاً از نهاد سلامت آمده است، یا آن را با پیام تبلیغاتی و کلاهبرداری اشتباه بگیرد، حتی بهترین توصیه پزشکی نیز ممکن است خوانده نشود.
مسئله فقط «ارسال پیام» نیست؛ پیام باید دیده و باور شود
مقایسه این تجربهها نشان میدهد پیامک همچنان در جهان زنده است، اما در بسیاری از کشورها دیگر تنها ستون اطلاعرسانی عمومی سلامت نیست. پیامهای عادی میتوانند از اپلیکیشن، SMS، شبکههای اجتماعی و رسانهها منتشر شوند و در خطرهای فوری، Cell Broadcast و سامانههای Emergency Alert مستقیماً توجه کاربر را جلب میکنند.
در چنین مدلی سه موضوع به اندازه خود محتوا اهمیت پیدا میکند:
- انتخاب کانال متناسب با فوریت پیام، شناختهشده
- قابل اعتماد بودن فرستنده
- انتشار همزمان پیام از چند مسیر.
شاید بنابراین پرسش اصلی درباره پیامهای سلامت در ایران دیگر فقط این نباشد که «چرا پیامک وزارت بهداشت وارد اسپم میشود؟»؛ پرسش مهمتر این است که آیا در عصر اپلیکیشنها و هشدارهای مستقیم موبایلی، یک پیامکِ گاهبهگاه، هنوز برای رساندن پیام سلامت به میلیونها نفر کافی است؟ بنا به تجارب کشورهای مختلف، پاسخ لزوماً کنار گذاشتن پیامک نیست، بلکه عبور از وابستگی به یک کانال ارتباطی است؛ بهگونهای که اگر پیام در یک مسیر دیده نشد، از مسیری دیگر به مخاطب برسد.
در نهایت، ارزش یک پیام سلامت نه به ارسالشدن آن، بلکه به دیدهشدن، اعتماد کردن و اقدام کردن مردم بر اساس آن است؛ و شاید همین نکته نشان دهد اطلاعرسانی سلامت در ایران بیش از هر چیز نیازمند بازنگری است.
۴۷۲۳۲
