به گزارش برگزیده، فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا، موسوم به سنتکام، یکی از هفت فرماندهی جغرافیایی ارتش آمریکا است که مسئولیت فعالیتهای نظامی واشنگتن در بخش بزرگی از خاورمیانه، آسیای مرکزی و جنوبی را بر عهده دارد. تاریخ این فرماندهی با مهمترین بحرانهای چهار دهه اخیر منطقه گره خورده است؛ از جنگ ایران و عراق و حمله عراق به کویت گرفته تا جنگهای افغانستان و عراق، مبارزه با داعش و رویاروییهای غیرمستقیم ایران و آمریکا.
این فرماندهی بخشی از سازوکار تصمیمگیری و اجرای سیاست نظامی آمریکا در منطقه محسوب میشود و با مجموعهای از نیروهای آمریکایی، پایگاهها، دولتهای منطقه و ائتلافهای نظامی همکاری میکند.
مقر سنتکام در پایگاه هوایی مکدیل در تامپا، ایالت فلوریدا قرار دارد و حوزه مسئولیت آن در سال ۲۰۲۶ شامل ۲۱ کشور است. این حوزه از شمال شرق آفریقا و خاورمیانه تا آسیای مرکزی و بخشهایی از جنوب آسیا امتداد دارد و بیش از چهار میلیون مایل مربع وسعت دارد.
جدول ۱: فرماندهیهای یکپارچه رزمی منطقهای
(‡ نشاندهنده ستادهایی است که خارج از محدوده جغرافیایی مسئولیت خود قرار دارند)
| فرماندهی رزمی (علامت اختصاری) | تاریخ تأسیس | مقر اصلی | نام فرمانده | شاخه نظامی فرمانده | تاریخ شروع فعالیت فرمانده |
| فرماندهی آفریقا (USAFRICOM) | ۱ اکتبر ۲۰۰۸ | پایگاه کلی، اشتوتگارت، آلمان ‡ | ارتشبد داگوین اندرسون | نیروی هوایی | ۱۵ اوت ۲۰۲۵ |
| فرماندهی مرکزی (USCENTCOM) | ۱ ژانویه ۱۹۸۳ | پایگاه نیروی هوایی مکدیل، فلوریدا ‡ | دریاسالار برد کوپر | نیروی دریایی | ۸ اوت ۲۰۲۵ |
| فرماندهی اروپا (USEUCOM) | ۱ اوت ۱۹۵۲ | پایگاه پچ، اشتوتگارت، آلمان | ارتشبد الکسوس گرینکویچ | نیروی هوایی | ۱ ژوئیه ۲۰۲۵ |
| فرماندهی هند و آرام (USINDOPACOM) | ۱ ژانویه ۱۹۴۷ | کمپ ایچ. ام. اسمیت، هاوایی | دریاسالار ساموئل پاپارو | نیروی دریایی | ۳ مه ۲۰۲۴ |
| فرماندهی شمالی (USNORTHCOM) | ۱ اکتبر ۲۰۰۲ | پایگاه نیروی فضایی پیترسون، کلرادو | ارتشبد گرگوری گیوت | نیروی هوایی | ۵ فوریه ۲۰۲۴ |
| فرماندهی جنوبی (USSOUTHCOM) | ۶ ژوئن ۱۹۶۳ | دورال، فلوریدا ‡ | ارتشبد فرنسیس دونووان | تفنگداران دریایی | ۵ فوریه ۲۰۲۶ |
| فرماندهی فضایی (USSPACECOM) | ۲۹ اوت ۲۰۱۹ | پایگاه نیروی فضایی پیترسون، کلرادو ‡ | ارتشبد استیون وایتینگ | نیروی فضایی | ۱۰ ژانویه ۲۰۲۴ |
جدول ۲: فرماندهیهای یکپارچه رزمی تخصصی (کاربردی)
| فرماندهی رزمی (علامت اختصاری) | تاریخ تأسیس | مقر اصلی | نام فرمانده | شاخه نظامی فرمانده | تاریخ شروع فعالیت فرمانده |
| فرماندهی سایبری (USCYBERCOM) | ۴ مه ۲۰۱۸ | فورت جورج جی. مید، مریلند | ارتشبد ژوشوا راد | نیروی زمینی | ۱۰ مارس ۲۰۲۶ |
| فرماندهی عملیاتهای ویژه (USSOCOM) | ۱۶ آوریل ۱۹۸۷ | پایگاه نیروی هوایی مکدیل، فلوریدا | دریاسالار فرانک ام. بردلی | نیروی دریایی | ۳ اکتبر ۲۰۲۵ |
| فرماندهی استراتژیک (USSTRATCOM) | ۱ ژوئن ۱۹۹۲ | پایگاه نیروی هوایی اوفوت، نبراسکا | دریاسالار ریچارد ای. کورل | نیروی دریایی | ۵ دسامبر ۲۰۲۵ |
| فرماندهی ترابری (USTRANSCOM) | ۱ ژوئیه ۱۹۸۷ | پایگاه نیروی هوایی اسکات، ایلینوی | ارتشبد رندال رید | نیروی هوایی | ۴ اکتبر ۲۰۲۴ |
سنتکام چگونه شکل گرفت؟
برای درک دلیل ایجاد سنتکام باید به اواخر دهه ۱۹۷۰ بازگشت؛ دورهای که تحولات سیاسی و امنیتی در خاورمیانه به شکل قابل توجهی منافع آمریکا را تحت تأثیر قرار داد.
انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹، سقوط حکومت پهلوی و گروگانگیری دیپلماتهای آمریکایی، در کنار حمله اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان در همان سال، نگاه واشنگتن به امنیت منطقه را تغییر داد. آمریکا به ساختاری نیاز داشت که بتواند در صورت وقوع بحران، نیروهایش را با سرعت بیشتری به منطقه اعزام کند.
در مارس ۱۹۸۰ دولت جیمی کارتر نیروی مشترک واکنش سریع را ایجاد کرد. این ساختار در نهایت در اول ژانویه ۱۹۸۳، در دوره ریاستجمهوری رونالد ریگان، به فرماندهی مرکزی آمریکا تبدیل شد.
یکی از نکات مهم درباره سنتکام این است که نباید آن را با یک نیروی نظامی مستقل مانند ارتش یا نیروی دریایی آمریکا اشتباه گرفت.
سنتکام اساسا یک ستاد فرماندهی رزمی مشترک است و برخلاف تصور رایج، واحدهای نظامی دائمی به شکل مستقل در اختیار آن قرار ندارند. این فرماندهی از طریق مؤلفههای ارتش، نیروی دریایی، نیروی هوایی، تفنگداران دریایی، نیروهای فضایی و عملیات ویژه و همچنین گروههای عملیاتی مشترک، مأموریتهای خود را اجرا میکند.
به بیان سادهتر، سنتکام بیشتر نقش هماهنگکننده و فرماندهیکننده نیروهای مختلف آمریکا در یک جغرافیای مشخص را ایفا میکند.
همین ساختار به واشنگتن امکان میدهد در صورت تغییر شرایط، ترکیب نیروهای مورد نیاز خود را تغییر دهد؛ برای مثال در یک بحران دریایی از ناوهای هواپیمابر و نیروهای دریایی استفاده کند، در عملیات ضدتروریسم نیروهای ویژه و هوایی را به کار بگیرد یا در یک بحران موشکی، بر دفاع هوایی و سامانههای رهگیری تمرکز کند.
چرا این منطقه برای آمریکا اهمیت دارد؟
حوزه سنتکام یکی از پیچیدهترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان است. خاورمیانه، آسیای مرکزی و بخشهایی از جنوب آسیا در کنار یکدیگر مجموعهای از مسیرهای انرژی و تجارت، تنگههای استراتژیک و مناطق مناقشهخیز را در خود جای دادهاند.
تنگه هرمز، دریای سرخ، بابالمندب و مسیرهای منتهی به کانال سوئز در این محیط قرار دارند. علاوه بر آن، بخش مهمی از منابع نفت و گاز جهان در منطقه خلیج فارس واقع شده است.
از نگاه واشنگتن، امنیت این مسیرها و جلوگیری از اختلال در تجارت بینالمللی از جمله منافع مهم آمریکا است. اما در مقابل، حضور نظامی گسترده آمریکا در منطقه همواره با این پرسش مواجه بوده که آیا این حضور به ثبات منطقه کمک میکند یا خود میتواند به یکی از عوامل افزایش تنش تبدیل شود.
این دو برداشت متضاد، بخش مهمی از مناقشه سیاسی درباره سنتکام را تشکیل میدهد.
جنگ خلیج فارس و تبدیل سنتکام به یک بازیگر اصلی
نخستین آزمون بزرگ سنتکام پس از تأسیس، حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ بود.
پس از اشغال کویت توسط ارتش صدام حسین، آمریکا نیروهای گستردهای را در منطقه مستقر کرد. عملیات «سپر صحرا» به استقرار نیروهای ائتلاف انجامید و در ژانویه ۱۹۹۱ عملیات «طوفان صحرا» برای بیرون راندن نیروهای عراقی از کویت آغاز شد. این جنگ نقطه عطفی در تاریخ سنتکام بود. فرماندهی مرکزی از یک ساختار نسبتا جدید به یکی از اصلیترین مراکز برنامهریزی عملیات نظامی آمریکا در خارج از این کشور تبدیل شد.
با پایان جنگ، حضور نظامی آمریکا در منطقه نیز پایان نیافت. نیروهای آمریکایی در کشورهای مختلف منطقه باقی ماندند و سیاست واشنگتن در قبال عراق در بخش بزرگی از دهه ۱۹۹۰ ادامه پیدا کرد.
حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ مأموریت سنتکام را وارد مرحلهای تازه کرد.
حمله آمریکا به افغانستان و سپس عملیات نظامی در عراق، سنتکام را به مرکز یکی از طولانیترین دورههای عملیات نظامی آمریکا تبدیل کرد.
اما جنگ عراق برخلاف انتظار اولیه آمریکا به سرعت پایان نیافت. سقوط حکومت صدام به سالها ناامنی، شورش مسلحانه و در نهایت ظهور گروههای جهادی انجامید.
این دوره یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای تاریخ سنتکام است. طرفداران سیاست آمریکا آن را بخشی از مبارزه با تروریسم و تلاش برای ایجاد نظم سیاسی جدید میدانند، در حالی که منتقدان، جنگ عراق را عاملی برای بیثباتی گستردهتر منطقه و افزایش شکافهای فرقهای میدانند.
ظهور داعش در عراق و سوریه در سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ مأموریت سنتکام را بار دیگر تغییر داد.
آمریکا ائتلاف بینالمللی علیه داعش را تشکیل داد و عملیات «عزم راسخ» به یکی از مهمترین عملیاتهای سنتکام تبدیل شد. این عملیات عمدتا بر حملات هوایی، پشتیبانی اطلاعاتی، آموزش و کمک به نیروهای محلی استوار بود.
ایران یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده به محاسبات امنیتی سنتکام است.
از دیدگاه آمریکا، توان موشکی ایران، برنامه هستهای، نفوذ منطقهای و روابط تهران با کشورهای منطقه از جمله موضوعاتی است که مستقیماً به امنیت نیروهای آمریکایی و متحدان واشنگتن مربوط میشود.
در اسناد و اظهارات نظامی آمریکا، ایران طی سالهای اخیر یکی از محورهای اصلی برنامهریزی سنتکام بوده است. در عین حال، از نگاه ایران، استقرار نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا در اطراف مرزهای این کشور و حضور واشنگتن در کشورهای منطقه بخشی از فشار امنیتی علیه تهران محسوب میشود.
به همین دلیل، رابطه ایران و سنتکام را نمیتوان صرفاً در قالب رابطه دو نیروی نظامی خلاصه کرد. این رابطه بخشی از رقابت گستردهتر سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی میان تهران و واشنگتن است.
فرمانده سنتکام در سال ۲۰۲۶
در سال ۲۰۲۶، فرماندهی سنتکام بر عهده دریاسالار برد کوپر است. او پیش از رسیدن به این سمت، معاون فرمانده سنتکام بود و سابقه فرماندهی نیروهای دریایی آمریکا در منطقه و ناوگان پنجم آمریکا در بحرین را دارد.
کوپر در شرایطی فرمانده سنتکام شد که منطقه با مجموعهای از بحرانهای همزمان روبهرو است؛ از مسئله ایران و آمریکا و وضعیت عراق و سوریه تا جنگهای منطقهای، امنیت دریایی و تهدید گروههای مسلح.
در یکی از سفرهای منطقهای او در اوت ۲۰۲۶، فرمانده سنتکام از بحرین، عراق، اسرائیل، اردن، عربستان سعودی و امارات بازدید کرد و با مقامات سیاسی و نظامی این کشورها دیدار داشت. سنتکام اعلام کرده است که بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی در نقاط مختلف خاورمیانه در مأموریتهای گوناگون حضور دارند.
۳۱۲/۴۲۵۷
